Một loại thuốc mới phòng ngừa HIV mang lại hy vọng lớn lao khi chỉ cần hai mũi tiêm mỗi năm, nhưng lại đang gặp khó khăn trong việc tiếp cận những người thực sự cần.
Lisa Mutoni, một người lao động tình dục tại Mbarara, Uganda, cho biết cô luôn yêu cầu dùng bao cao su khi làm việc để tự bảo vệ mình khỏi HIV và các bệnh lây truyền khác. Tuy nhiên, đôi khi khách hàng cố gắng gỡ hoặc làm rách bao cao su.
Mặc dù Mutoni đã sử dụng thuốc PrEP (dự phòng trước phơi nhiễm) dưới dạng thuốc uống hàng ngày hoặc tiêm định kỳ, cô nhấn mạnh rằng lenacapavir – một lựa chọn mới với hai mũi tiêm mỗi năm cho thấy khả năng bảo vệ gần như hoàn toàn khỏi HIV – vẫn còn khan hiếm.
“Nếu biết mình có mũi tiêm kéo dài sáu tháng, bạn sẽ cảm thấy an toàn,” cô chia sẻ. “Đó là điều rất tốt, rất tiện vì đôi khi người ta có thể quên uống thuốc hàng ngày.”
Tuy nhiên, Mutoni cho biết mỗi lần cô tìm kiếm thuốc này, nó đều không có sẵn. “Họ nói hết rồi,” cô buồn bã cho biết.
Giới chuyên môn y tế đánh giá lenacapavir, do Gilead Sciences phát triển, có tiềm năng không chỉ bảo vệ cá nhân mà còn xoay chuyển cục diện dịch HIV trên toàn cầu nhờ tác dụng kéo dài. Dù các lựa chọn PrEP khác như thuốc uống hoặc mũi tiêm hai tháng một lần của cabotegravir cũng rất hiệu quả và phổ biến, nhưng lenacapavir lại đang thiếu hụt trầm trọng, không chỉ ở Uganda mà còn trên phạm vi toàn thế giới.
Andrew Hill, một chuyên gia về điều trị HIV tại Đại học Liverpool, cho rằng tốc độ triển khai lenacapavir chưa đủ nhanh. “Chúng ta cần sớm tiếp cận hàng triệu người,” ông nói.
Tin vui là Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) vừa chấp thuận tạm thời một phiên bản generic của lenacapavir. Điều này được kỳ vọng sẽ đẩy nhanh sản xuất và phân phối thuốc tới 120 quốc gia có thu nhập thấp với mức giá khoảng 40 đô la Mỹ mỗi năm, rẻ hơn nhiều so với giá niêm yết tại Hoa Kỳ là 28.218 đô la Mỹ. Theo Quỹ Toàn cầu (Global Fund), mục tiêu là đưa thuốc đến 3 triệu người vào cuối năm 2028.
Tuy nhiên, các tổ chức như Doctors Without Borders (MSF) cho rằng con số này vẫn còn quá ít. MSF kêu gọi Gilead cung cấp các liều thuốc giá rẻ cho nhiều quốc gia hơn và bán trực tiếp cho MSF để họ có thể bảo vệ nhiều người hơn một cách nhanh chóng.
Melissa Barber, cố vấn chính sách và vận động y tế toàn cầu của MSF USA, phát biểu: “Gilead nói rằng họ muốn chấm dứt dịch HIV ‘cho tất cả mọi người, mọi nơi,’ nhưng hành động của họ lại nói lên điều ngược lại.”
Hiện tại, những người dân ở Mbarara, nơi ước tính 10% dân số trưởng thành nhiễm HIV – gấp đôi tỷ lệ trung bình của Uganda – vẫn phải chấp nhận những lựa chọn kém hiệu quả hơn. Tarsisio Biryeija, một cán bộ y tế tại Trung tâm Y tế Mbarara IV, cho biết cơ sở của ông đã nhận được 40 liều lenacapavir vào tháng 4 nhưng chỉ dành cho các bà mẹ mang thai có nguy cơ nhiễm HIV. Sau đó, hướng dẫn được thay đổi để bao gồm các cặp vợ chồng, người lao động tình dục và các nhóm có nguy cơ cao khác. Tuy nhiên, số lượng thuốc nhận được nhanh chóng hết sạch.
“Nhu cầu rất cao và nguồn cung thì ít ỏi,” Immaculate Nyamwija, người sáng lập một tổ chức hỗ trợ y tế tại Mbarara, cho biết. “Ai mà không muốn dùng thuốc sáu tháng một lần thay vì uống thuốc mỗi ngày?”
Báo cáo này có sự đóng góp của Gerald Imray tại Cape Town, Nam Phi, và Laura Ungar tại Louisville, Kentucky.
